بخش نخست :

قله علم کوه با ارتفاع 4850 متر در موقعیت جغرافیایی عرض 22/36 درجه شمالی و طول 50 تا 57 درجه شرقی ، دومین کوه بلند ایران می باشد. این قله در منطقه ای قرار دارد که به آن تخت سلیمان گفته می شود. شکل پستی و بلندی این ناحیه به نحوی است که بیش از : 45 قله بالای 4000 متر و تعداد 100 قله با ارتفاع بیش از 3000 متر در این ناحیه وجود دارد. پستی و بلندی فراوان و به ویژه رشته کوه مجزای هفت خوان با هفت قله بالای 4000 متر و همچنین برودت نسبتاً زیاد به علت اغتشاشات جوی و طوفان های با سرعت زیاد ، سبب شده که چند یخچال طبیعی نسبتاً مهم ( البته مهم به لحاظ قرار گرفتن آنها در منطقه نیمه خشک مانند ایران ) به وجود آید. یخچال های طبیعی منطقه تخت سلیمان به قرار زیر است :

1 – یخچال علم چال ( Alam - chal ) واقع در شمال علم کوه

2 – یخچال پاتخت ( Pa - takht ) واقع در جنوب شرقی قله تخت سلیمان

3 – یخچال غربی ( Espilet اسپیلت ) و هفت خوان واقع در جنوب قله های رشته کوه هفت خوان

4 – یخچال خرسان ( Khersan   ) واقع در جنوب قله علم کوه

5 - یخچال مرجی کش ( Marji – kesh  )  واقع در جنوب شرقی علم کوه

 

قبل از این که به پیدایش یخچال ها ی طبیعی و کارکرد آن  بپردازیم ، باید مروری بر دوران زمین شناسی و نخستین حرکات کوهزایی داشته باشیم : 

نگاهی گذرا به دوران زمین شناسی :

زمین سیاره ای است قدیمی با عمری 5/4 میلیارد سال. توضیح و تفضیل این زمان طولانی مشکل است. قسمتی از تاریخ زمین که برای ما تقریباً روشن است از 600 میلیون سال پیش ، یعنی از دوره کامبرین یا کمی دورتر از آن ( آنته کامبرین ) شروع می شود. بدیهی است که شرایط امروزی زمین ، ما را از گذشته آن نیز تا حدودی با خبر می کند. در زمین شناسی این اصل وجود دارد که شرایط حاضر کلید زمان های گذشته است(  The present is the key of the past ). این اصل بار اول توسط چارلز لیل در مورد یکسان بودن پدیده ها و به نام اوینفورمیتاریسم ( Uniformitarism )عنوان شده است. بر این اساس در زمان های دور زمین مانند امروز دارای پستی و بلندی کوه و دشت ، دریا و رود و اقلیم بود ولی در ان زمان ها جغرافیای زمین و چهره آن با آنچه امروز هست فرق داشت. در ابتدا پنج قاره ای که امروز می شناسیم و جدا از یکدیگر می باشند ، به همدیگر وابسته بودند و دور آن را آب به صورت اقیانوس واحدی فرا گرفته بود. خشکی به نام ابر قاره یا ( پانژه ) نامیده می شد و این وضع تا دوران اول ادامه داشت. خشکی ها از توده های اولیه گرانیتی یا سنگ خارایی تشکیل شده بودند و تا زمان قبل از پرکامبرین هیچ گونه اثری از حیات جانوری و یا گیاهی مشخص در آن دیده نمی شد. ولی به تدریج در دریاها اولین آثار حیاتی ظاهر شد. چنین به نظر می رسد که پلانگتونها یعنی موجودات کوچک شناوری که امروزه  میلیاردها از آن در اقیانوس شناور هستند ، اولین و ابتدایی ترین شکل حیات را در گذشته های دور زمین یعنی از دوره پرکامبرین نشان می دهند. از 600 میلیون سال پیش نمایش بزرگ خلقت که تاریخ آن را می توانیم تدوین کنیم شروع شد ، حرکات کوهزایی با پیدایش سلسله جبال ها ، زلزله ها تغییر شکل های سطحی و عمقی با کوهزایی بزرگ هورنین و جدایی قاره ها و گسترش اقیانوس ها و دریا های جدید ، پس رویها و پیش رویها و یخبندان ها و آتشفشان ها تلاطمی دائمی در زمین ایجاد کرد.

از نظر تکامل حیاتی و جدول ( جانوری ) تاریخ زمین را به 3 دوره : 1- پالئوزوئیک. 2-مزوزوئیک. ۳ -سنوزوئیک تقسیم می کنند. و کواترِنِر را دنباله سنوزوئیک می دانند ولی از نظر زمانی 4 دوران قابل تشخیص است که کواترنر دوران چهارم آن را تشکیل می دهد که اگر سن زمین را 24 ساعت منظور کنیم طول زمانی کواترنر 50 ثانیه است.

دوران زمین شناسی

دوران اول :

این دوران 370 میلیون سال طول کشید که بعضی از خشکیهای زمین مربوط به کوه های آپالاش ( امریکا ) اورال ( روسیه ) اردن ( بلژیک ) و ژورآک و ماسیف سانترال ( فرانسه ) از آنجمله اند. در ایران زمین های دوران اول فراوان است قسمتی از کوه بی بی شهربانو و گردنه امامزاده هاشم و ارتفاعات شمالی البرز بعد از سیاه بیشه و ارتفاعات جلفا در شمال غرب ایران و بخشی از جنوب شرق ایران مرکزی با رخساره ای دگرگون جزء دوران مزبور محسوب می شود.

 دوران اول را به 6 دوره تقسیم می کنند، که از پایین به بالا : 1- کامبرین 2- سیلورین 3- اردووسین 4- دونین 5- کربونیفر6- پرمین است.

دوران دوم :

این دوران 155 میلیون سال طول کشیده است. از خصوصیات اصلی آن شروع اولین فعالیت کوهزایی جدید از اواسط این دوران است که به نام کوهزایی آلپی موسوم است و شکل فعلی زمین ، کوه ها ،  ودریاهای فعلی در حقیقت در اثر حدوث این کوهزایی که تا امروز هم ادامه دارد حاصل شده است.

این دوران را به 3 دوره تقسیم می کنند : 1- تریاس 2- ژوراسیک 3- کرتاسه  در البرز مرکزی و شمالی گسترش زیادی دارد.

دوران سوم :

این دوران حدود 68 میلیون سال به طول انجامید و فعالیت کوهزایی آلپ در این زمان به ماگزیمم حد خود رسید. ابتدا کوه های پیرنه تشکیل شدند و سپس آلپ شرقی و جنوبی ظاهر گردید.

این دوران به 5 دوره تقسیم می شود که عبارتند از: 1- پالئوسن 2- ائوسن 3- الیگوسن 4- میوسن 5- پلیوسن. در اخر ائوسن البرز از آب خارج می شود و به تدریج تا پلیوسن و تا عهد حاضر شکل و بلندی امروز خود را باز می یابد.

دوران چهارم :

دوران چهارم زمان حاضر ما را تشکیل می دهد که حدود 2 و به عقیده بعضی دیگر 7 میلیون سال از آن می گذرد و به نظر می آید که ما در شروع آن هستیم. ارتفاعات موجود در سطح زمین از 700 هزار سال پیش که تاریخ بیشترین گسترش یخچال در سطح زمین است ، وجود داشته و تقریباً وضع کنونی خود را از آن تاریخ باز یافته است.

منبع : کواترنر ( زمین شناسی دوران چهارم) تألیف : دکتر احمد معتمد