یخچال های طبیعی منطقه تخت سلیمان و علم کوه :
یخچال های طبیعی منطقه تخت سلیمان و علم کوه :
بخش چهارم :
تأثیرات ناشی از ذوب یخچال ها و برفچال های منطقه یخچالی علم کوه ، بر روی رودخانه های این ناحیه :
با توجه به آنچه درباره یخچال ها و برفچال های منطقه تخت سلیمان ( علم کوه ) گفته شد ، به طور کلی می توان به شرح زیر نتیجه گیری کرد :
1 – رودخانه بریر : از مجموعه یخچال های سرچال ( منطقه یخچالیA ) تغذیه می شود. این رودخانه قسمتی از آب رودخانه سردابرود را تأمین می کند.
2 – رودخانه خرم دشت : از مجموعه یخچال های حصارچال ( منطقه یخچالی C ) و همچنین از برفچال ها ی دره های شرقی قله های : سیاه سنگ تا پسند کوه تغذیه می شود. این رودخانه ، قسمت عمده آب رودخانه سردابرود را تأمین می کند.
3 – یکی از شاخه های شاخه های اصلی رودخانه سه هزار، از یخچال زیر قله های هفت خوان ( منطقه یخچالی B ) و همچنین از یخچال های کوچک و برفچال های رشته شرقی قله های تخت سلیمان تا قله های سیاه غار و قبی سرچشمه می گیرد. این شاخه در ده میانرود به رودخانه سه هزار می پیوندد.
4 – برفچال های دره نفت چاک ( منطقه E ) تأمین کننده یکی از سرشاخه های رودخانه سردابرود می باشد، که در کمی بالاتر از گوسفندسرای بریر به آب رودخانه بریر اضافه می شود.
5 - از ذوب برفچال های رشته کوه های شرق و جنوب شرقی قله سیاه گوک شمالی تا میشور، رودخانه کلجاران تشکیل می شود.این رودخانه در کمی بالاتر از گوسفندسرای بریر با آب هایی که از منطقه یخچالی علم چال جاری می شود ( سرچشمه رودخانه بریر و همچنین برف چال های چند دره دیگر ، از قبیل دره نفت چاک، یکی شده و به طرف گوسفندسرای بریر جریان پیدا می کند. تا در ونداربن با رودخانه خرم دشت که از یخچال های حصار چال سرچشمه می گیرد یکی شده و از این محل به بعد رودخانه سردابرود نامیده می شود.
6 – یخچال های کوچک و برف چال های دره جنوب غربی قله های هفت خوان یکی از سرشاخه های اصلی رودخانه سه هزار را تشکیل می دهد. آبگرمی در اوایل این دره وجود دارد که به آبگرم شلف ( آبگرم سه هزار ) مشهور است.
7 – آب های ناشی از ذوب برف چال های جنوبی زیر قله های لشگرک به طرف رودخانه منطقه طالقان جاری می شود.
8 – ذوب برفچال های مناطق D و E واقع در شرق قله های سیاه سنگ، چالون و سیاه کمان، قسمتی از آب رودخانه سردابرود را تأمین می کند.
حوضه های آبریز رودخانه ای منطقه تخت سلیمان ( علم کوه )
نحوه پراکندگی و همچنین سیستم تخلیه جریان های سطحی ناشی از ذوب یخ و برف، یخچال های طبیعی و برفچال های منطقه علم کوه، به شکلی است که به طور مشخص می توان حوضه های آبریز مجزایی برای هر یک یا چند یخچال و برفچال معین کرد. سه حوضه آبریز اصلی به شرح زیر را می توان برای یخچال های و برفچال های منطقه علم کوه درنظر گرفت.
1 – حوضه آبریز رودخانه بریر : محدوده این حوضه آبریز، خط الرأسی است که از سمت شمال شرقی قله سیاه گوک شروع شده و از ارتفاعات ( قله های : دندان اژدها، تخت سلیمان، شانه کوه علم کوه، شاخک علم، سیاه سنگ، چالون سیاه کمان ) گذشته و در سمت شمال شرق، زیر قله پسند کوه ختم می شود.
2- حوضه آبریز رودخانه خرم دشت : محدوده این حوضه آبریز خط الرأسی است که از سمت شمال شرقی قله پسندکوه شروع شده و از ارتفاعات قله های : (نفت چاک، چالون، سیاه سنگ، شاخک، علم کوه، خرسان شمالی، خرسان جنوبی، ستاره، مناره، گردونه کوه، لشگرک، سامان و گرمسر می گذرد.
انتخاب یخچال طبیعی مناسب در ایران برای مطالعه خصوصیات یخچال های طبیعی : از یخچال های طبیعی پنج گانه در ایران، یخچال علم چال از مجموعه یخچال های طبیعی تخت سلیمان ( علم کوه ) در شهر کلاردشت واقع در استان مازندران انتخاب گردید.این یخچال به سه علت انتخاب شد :
1 – به علت شکل کاسه یخگیر ( سیرک یخچالی ) و ارتفاع نسبتاً بالای آن که موجب شده است در این یخچال خصوصیات رفتاری مربوط به سایر یخچال های طبیعی در ایران به صورت واضح تر مشاهده شود.
2 - به علت سیستم تخلیه جریان ناشی از ذوب برف و یخ که بعد از طی فاصله کوتاهی به صورت رودخانه ظاهر می شود که این امر باعث می شود مطالعه مدل ریاضی اثر ذوب برف و تأثیر آن بر جریان رودخانه قابل تحقیق باشد.
3 – به علت فاصله نزدیک آن به تهران که دسترسی به این یخچال را امکان پذیر و آسان می سازد.
بررسی یخچال علم چال ( یخچال شمالی از منطقه تخت سلیمان ) :
اصولا در هر مطالعه پژوهشی، ضروری است که سابقه و کارهای پژوهشی که به وسیله دیگر پژوهشگران در آن زمینه خاص صورت گرفته است، بررسی شود. در مورد مطالعه و بررسی یخچال علم چال، تنها گزارش مکتوبی که وجود دارد از آقای منوچهر پدرامی کارشناس زمین شناسی و معادن کشور می باشد که از دفتر یادبود کوهنوردی در منزل آقای علی محمد فرضی یکی از راهنمایان منطقه علم کوه به دست آمده است که برای حفظ امانت در گزارش تحقیقی آقای پدرامی، عین متن گزارش ایشان را آقای مهندس فریبرز وزیری محقق و پژوهشگر، در کتاب : ( هیدرولوژی کاربردی در ایران– شناسایی یخچال های طبیعی ایران ) آورده است و به شرح زیر درج شده :
گزارش آقای منوچهر پدرامی کارشناس زمین شناسی درباره یخچال علم چال :
به منظور بررسی یخچال های عهد حاضر علم کوه از تاریخ 1/6/1357 بازدیدی از این ارتفاعات به عمل آوردم. خلاصه این بررسی را در زیر ملاحضه می فرمایید : در پای پناهگاه سرچال ( جنوب و مشرق آن ) توده عظیمی از قطه سنگ های بزرگ همراه با مصالح ریزتر دیده می شود که به سمت جنوب تا پای تخت سلیمان و علم کوه ادامه دارد. این توده عظیم سنگ و خاک، رسوبات یخچال های سابق علم کوه و تخت سلیمان است که هنوز یخ آنها در زیر این توده های سنگ وخاک مانند پوششی از ذوب شدن سریع توده های یخ جلوگیری می کنند. این توده های سنگ و خاک ( رسوبات یخچالی ) را که در اصطلاح زمین شناسی مُرَن ( moraine ) می نامند و چون هنوز یخ زیر آنها ذوب نشده، و در واقع دارای هسته یخی می باشند، آنها را مُرَن با هسته یخی ( Ice-cored moraine ) می خوانند. سن قدیمی ترین این مُرن ها ( که در ضمن طویل ترین و حجیم تربن آنها می باشد ) حدود 2500 تا 3000 سال است و هر چه به سمت پای کوه ( تخت سلیمان و علم کوه ) نزدیک می شویم ، مُرن های جوان تر نیز دیده می شود. جوان ترین این مُرن ها مربوط به 130 تا 350 سال پیش است که به صورت توده های کوچک سنگ در میان و روی مُرن های قدیمی تر تشکیل گردیده . ضخامت این مرُن های جوان از مُرن هیپای قدیمی کمتر است و مغز یخی آنها غالباً در معرض دید است. در ابتدای علم چال شرقی، آب حاصل از ذوب شدن برف و یخ به داخل چاهی از یخ فرو می ریزد ( آسیاب یخچالی glacial moulian ) با انداختن سنگ به داخل این و اندازه گیری زمان سقوط آن ( حدود 3/3 ثانیه ) ضخامت یخ در این محل حدود 50 متر تخمین زده شد و چون مُرن های قدیمی کنار دره ( با مغز یخی ) حدود 30 متر از کف دره ( دهانه چاه یخی ) بلند تر، حداکثر ضخامت یخ یخچال های قدیمی حدود 80 متر بوده است. در قسمت بالا دست علم چال ( در پای سیاه سنگ و شاخک ) می توان برف سال های مختلف را به صورت لایه های مجزاء مشاهده نمود که به وسیله رگه های سنگ و خاک ( رسوبات اواخر تابستان و اوایل پاییز ) از هم تفکیک شده اند. در این محل لایه های 60 تا 65 سال گذشته به سادگی قابل شمارش است و با قدری دقت می توان لایه های قدیمی تر را شناسایی کرده و و شمارش نمود. به این ترتیب لایه های 130 سال گذشته و ضخامت و فاصله آنها از پای دیواره به صورت تقریبی اندازه گیری شد. ضخامت متوسط لایه ها، حدود 5/2 متر ( در لایه های 15 سال گذشته ضخامت کمتر از نیم متر هم دیده می شود ) فاصله لایه 130 سال پیش ، از جدید ترین لایه ( برف سال 57 – 56 ) حدود 350 سال بود، و در واقع سرعت متوسط حرکت لایه 130 سال پیش ( مجموع حرکت خمیری و سر خوردن یخچال روی کف شیب دار دره تحت تأثیر وزن خود ) 7/2 متر در سال تخمین زده شد. در مورد یخچال غربی هم نظیر این مطالعات صورت گرفت ( در این یخچال هم برف سال های مختلف را به صورت لایه های مجزاء در قسمت های بالا دست یخچال می توان مشاهده نمود ) ضخامت لایه ها و سرعت حرکت این یخچال شبیه یخچال علم کوه ( علم چال شرقی ) بود. فعالیت ( حرکت ) یخچال های امروز علم کوه بسیار مختصر است و به سختی می توان آنها را جزء یخچال های فعال به حساب آورد. توده های که مانند یخچال غربی و علم چال و اسپیلت ( یخچال پای خرسان جنوبی ) در پای دیواره دارای شکاف ( Bergshrund ) نباشد، اصولا فعال نبوده و نباید یخچال نامیده شوند. در زمان ایجاد مُرن های پای پناهگاه سرچال ( مُرن های بزرگ با هسته یخی ) درجه حرارت تابستان حدود 3 درجه خنک تر و بارش این ارتفاعات هم کمی بیش از امروز بوده و یخچال ها کاملا فعال بوده اند. در اینجا بد نیست به این مسأله هم اشاره شود که در زمان های دورتاریخ زمین ( از حدود 2 میلیون سال تا 10 هزار سال پیش ) مراحل متعددی با هوای سرد وجود داشته و در طی این مراحل نه تنها یخچال های علم کوه، بلکه یخچال های تمام نقاط کره زمین به شدت توسعه یافته اند. آخرین مرحله سرد از از 73 هزار سال پیش شروع شد و حدود 10 هزار سال پیش خاتمه یافته و در زمان هایی از این مرحله، یخچال های دره سردابرود تا دریای مازندران ( که در آن زمان سطحش حدود 50 متر بالا تر از سطح فعلی بوده ) توسعه یافته و در واقع انتهای یخچال سردابرود ( و همچنین دره مجاور آن یعنی دره چالوس ) در آب های دریای مازندران قرار داشته . در این زمان ها ضخامت یخچال سردابرود در رودبارک و کلاردشت به حدود 250 متر می رسیده و هوا چنان سرد بوده که در کلاردشت امکان ریزش برف در تابستان هم وجود داشته. در آن روزگار آب و هوای تابستان ایران بسیار شبیه به آب و هوای اواخر اسفند و اوایل فروردین ( حوالی نوروز ) این زمان بوده. این وضع آخرین بار در حوالی 18 هزار سال پیش به وجود آمده و 13 هزار سال پیش از شدت این سرما کاسته شده و از 13 هزار سال تا 10 هزار سال پیش هوا به سرعت گرم شده تا آن که در حوالی 10 هزار سال پیش شبیه امروز گردیده و از آن زمان تا کنون تغییر شدیدی ننموده است. امکان ببازگشت دوره های یخچالی کاملا وجود داشته ولی این اتفاق زوتر از چند هزار سال و حتی چندید 10 هزار سال روی نخواهد داد. دلیل پیدایش دوره های یخچالی به خوبی روشن نشده، اما می توان اظهار نظر کرد که این مسأله به چند عامل بستگی دارد که یکی از آنها نوسانات انرژی خورشیدی است.
منوچهر پدرامی از سازمان تحقیقات زمین شناسی و معادن کشور 6/6/1357
مجید ربیع پور