علم کوه 21

بخش سوم :

منطقه یخچالی تخت سلیمان ، که بلندترین نقطه آن قله علم کوه با ارتفاع 4850 متر در موقعیت جغرافیایی 22-36 درجه شمالی و طول 57-50 درجه شرقی ، حدود 90 کیلومتری شمال غرب تهران واقع شده است ، یکی از مناطق یخچالی ایران با وسعت و گستردگی نسبتاً زیادی نسبت به دیگر مناطق یخچالی طبیعی ایران می باشد. این منطقه یخچالی در قسمت غربی رشته کوه البرز مرکزی واقع شده است. تشکیلات زمین شناسی این ناحیه عمدتاً از گرانیت ( از نوع دانه ریز ) می باشد. این منطقه به خاطر جاذبه های زیست محیطی ، در زمینه های زمین شناسی ، گیاه شناسی ، یخچال شناسی و همچنین شناسایی  و کشف قله ها و پدیده های جالب دیگر از سال 1902 میلادی مورد توجه پژوهشگران خارجی قرار گرفت.

تاریخچه مطالعات پژوهشگران خارجی به منطقه تخت سلیمان :

1 – در سال 1902 میلادی-1281 شمسی ، برای اولین بار منطقه تخت سلیمان مورد بررسی برادران بِرن مولر ( Born moller  ) گیاه شناس و جغرافی دان آلمانی قرار گرفت، آنها از راه شمال شرقی ( کلاردشت – رودبارک ) وارد منطقه شدند ، و توانستد قله علم کوه را بلندترین قله منطقه تشخیص دهند و احتمالأ قله را صعود کنند . البته در مورد این که آنها توانستند قله را صعود کنند مدرکی ارائه نشده بود. گروه آلمانی مسیر ونداربن را انتخاب کرده و بعد از رسیدن به گوسفندسرای بریر از یال چشمه لیزونک گذر کرده و از زیر قله سیاه کمان در جهت حصارچال خود را به گردنه چالون می رسانند و از آنجا به مطالعات خود مشغول می شوند.

2 – در سال 1933 میلادی – 1312 شمسی ، در ادامه کار برادران بِرن مولر ، یک گروه از انگلیس ( زمین شناس ، جغرافی دان ، گیاه شناس و کوهنورد ) به سرپرستی داگلاس بِسک ( Douglas busk  ) از طریق  راه جنوب ( طالقان – پراچان ) دارد منطقه می شوند. بِسک به همراه دوستش تراگارز ( Tragarz ) موفق می شوند بعد از سرازیر شدن به حصارچال از زیر قله مرجی کش عبور کرده و قله را صعود نمایند. این گروه را هستر ( Hester ) و آلن ترود ( Alen terod  ) همسرش همراهی می کردند. در مورد فعالیت این گروه اهالی منطقه در حمل بار و راهنمایی عمومی کمک مؤثری به آنها کرده بودند.

3 – در سال 1934 میلادی – 1313 شمسی ، گروه انگلیسی به سرپرستس داگلاس بِسک برای بار دوم به منطقه علم کوه باز می گردند. این گروه را یک پروفسور اتریشی به نام هانز بوبِک ( Hans bobek ) استاد جغرافیای دانشگاه برلین که در آن زمان استاد دانشگاه وین بود ، همراهی می کرد. بوبک یخچال های منطقه را کشف کرد ه و نقشه برداری از قلل را نیز برای اولین بار انجام می دهد ، او ثابت می کند  که برادران برن مولر در سال 1902 قله علم کوه را  صعود کرده اند. دکتر هانز بوبک بر اساس تحیقات و بررسی هایش در منطقه تخت سلیمان نقشه خوبی به مقیاس 100000 : 1 از یخچال ها و قله های منطقه تخت سلیمان تهیه کرد  که هنوز تنها نقشه تهیه شده از یخچال های طبیعی ایران است. آنها ضمن صعود به قله علم کوه ارتفاع آن را 15819 پا ( 4822 متر ) بلتدترین قله منطقه اعلام کردند.

4 – بعد از تحقیقات و بررسی های دکتر هانز بوبِک  و داگلاس بِسک ، از سال 1934 تا 1956 تحقیقاتی درباره یخچال های منطقه تخت سلیمان صورت نگرفت. در این سال یک گروه از دانشگاه کمبریج انگلستان و در سال 1958 گروه دیگری از فرانسه برای بررسی منطقه ازجمله بررسی یخچال های طبیعی منطقه تخت سلیمان ، به صورت مکتوب که بتوان به عنوان مرجعی به آن استناد کرد ، فقط می توان از نقشه ای نام برد که در سال  1356 به وسیله سازمان جغرافیایی کشور  و همکاری فدراسیون کوهنوردی ایران از منطقه یخچالی تخت سلیمان با مقیاس 25000 : 1 تهیه شده است ، که به احتمال زیاد تهیه این نقشه بر اساس نقشه تهیه شده به وسیله دکتر هانز بوبِک بوده است.

نحوه پراکندگی یخچال های گبیعی منطقه تخت سلیمان :

به طور کلی ، یخچال های طبیعی منطقه تخت سلیمان را می توان نسبت به قله علم کوه ، به سه یخچال عمده و مجزاء از یکدیگر تقسیم کرد : یخچال شمالی ، یخچال غربی ، یخچال جنوبی ، که آنها را به ترتیب : یخچال علم چال و سرچال ( ناحیه A ) ، یخچال غربی و هفت خوان ( ناحیه B ) و یخچال حصارچال ( ناحیه C ) می نامند. هر یک از این 3 یخچال به تقسیمات جزئی تری تقسیم می شوند که به قرار زیر می باشد :

A – یخچال علم چال و سرچال : این یخچال از ارتفاع 4250 متر ( حد بالای کاسه یخگیر یا سیرک یخچالی ) شروع شده و به ارتفاع 3700 متر ( حد پایین کاسه یخگیر یا پیشانی ) در پایین یخچال سرچال ختم می شود. مساحت کل آن 8/4 کیلومتر مربع با حداکثر طول ، از حد بالا تا پیشانی یخچال 5/4 کیلومتر و حداکثر عرض 25/2 کیلومتر می باشد. ارتفاع خط برف دائمی در این یخچال در حدود 4000 تا 4150 متری است. سطح عمده این یخچال از رسوبات یخچالی ریز و و درشت پوشیده شده است. ضخامت مورن های سطحی 5/0 متر تا حدود 5/1 متر ( در قسمت بالای یخچال ) متغیر می باشد. اما در قسمت های پایین تر ، به ویژخ در اطراف سرچال تشکیلات سطحی عمدتاً به شکل خاک دانه درشت و سبزه دیده می شود. شواهد ژئومورفولوژی نشان می دهد که یخ های ضخیم یخچالی تا نزدیکی چشمه لیزونک  در پوشش خرده سنگ ها گسترش دارد.

از یخچال های نسبتاً فعال این ناحیه می توان از یخچال های با خصوصیات زیر نام برد :

1 - یخچال شماره یک :  این محدوده یخچالی  از ارتفاع 4250 متر تا 4100 متر در جوار قله های : علم کوه ، شاخک ها ، سیاه سنگ ، چالون و سیاه کمان و از طرف دیگر به انتهای میان سه چال وصل می شود. مساحت این یخچال 9/1 کیلومتر مربع و طول حداکثر 3 کیلومتر و عرض حداکثر 1/1 کیلومتر می باشد. به لحاظ ارتفاع نسبتاً زیاد قسمت یخگیر ( انباشتگی زیاد برف ) و همچنین شیب تند و در مسیر پیچ قرارگرفتن این یخچال ، نشانه های یک یخچال فعال  در آن به وضوح دیده می شود.

2 – یخچال شماره دو ( یخچال پا تخت ) : این محدوده یخچالی از ارتفاع 4250 متر محدود به قله های تخت سلیمان ، شانه کوه و میان سه چال تا ارتفاع 4150 متر قرار گرفته است. مساحت یخچال پاتخت 22/0 کیلومتر مربع و حداکثر طول 1 کیلومتر و عرض حداکثر 350 متر می باشد. ارتفاع یخچال پاتخت و یخچال های زیر قله های تخت سلیمان و دندان اژدها بعد از الحاق زبانه های سنگی ، یخچال سرچال تشکیل می شود ، همچنین یخچال های کوچک زیر قله های سیاه گوک شمالی و جنوبی را می توان جزو یخچال های سرچال به شمار آورد.

 B – یخچال غربی و هفت خوان : این منطقه یخچالی از دو یخچال تقریباً مجزاء از هم تشکیل شده است. که بعد از الحاق زبانه سنگی به هم می پیوندند ف که تقسیمات آن به شرح زیر است :

1 – یخچال غربی ( اسپیلت ) : در زیر قله نگین که دارای شیب بسیار تند از 40 تا 80 درجه ( از ارتفاع 4500 تا 4200 متر ) می باشد. ابعاد این یخچال عبارت است از : مساحت 6/0 کیلومتر مربع ، طول حداکثر 1 کیلومتر ، عرض حداکثر 900 متر.

2 – یخچال هفت خوان : این یخچال در جنوب و جنوب شرقی قله های خرسان و شمال غرب قله های هفت خوان واقع شده است. مشخصات ناحیه فعال این منطقه یخچالی عبارت اند از : طول حداکثر این یخچال از ارتفاع 4300 تا 4100 متر ، 3 کیلومتر است ، مساحت 3/3 کیلومتر مربع و عرض 1800 متر می باشد.

C – یخچال حصارچال : این یخچال از 3 یخچال کوچک تر و یک گستره وسیع  یخچالی محدود به قله های علم کوه ، خرسان ، مناره ، گردونه کوه ، لشگرک ، تنگ گلو و شاخک تشکیل می شود. حد بالای این یخچال ( ارتفاع 4400 متر ) قله های شاخک و علم کوه در شمال و حد پایین آن ( ارتفاع 3750 متر ) تنگ گلو در جنوب شرق  این یخچال می باشد. 2 دریاچه فصلی در این یخچال دیده می شود. یخچال حصارچال ابعاد گسترده ای دارد ، بزرگ ترین طول این مجموعه یخچالی از بالای خرسان تا تنگ گلو ( پیشانی یخچال ) حدود 5/5  کیلومتر و مساحت 5/8 کیلومتر مربع می باشد. به طور کلی این مجموعه یخچالی به علت قرار گرفتن در دامنه جنوبی قله علم کوه و شرایط مناسب برای ذوب برف و یخ در ارتفاعات پایین تر چندان فعال نمی باشد. یخچال های نسبتاً فعال مجموعه یخچالی حصارچال به شرح زیر می باشد :

1 – یخچال خرسان : که در جنوب قله علم کوه و شرق قله های خرسان ، غرب قله های ستاره و مناره قرار دارد. طول حداکثر این یخچال 5/3 کیلومتر ( ارتفاع 4400 متر تا 4200 متر ) و عرض حداکثر 750 متر و مساحت 1/2  کیلومتر مربع می باشد.

2 – یخچال مرجی کش : این یخچال از دو یخچال زیر قله شاخک و همچنین زیر قله مرجی کش تشکیل می شود. طول حداکثر این یخچال 5/2 کیلومتر ( از ارتفاع 4400 متر تا 4200 متر ) و عرض 700 متر و مساحت 8/0 کیلومتر مربع می باشد. علاوه بر سه منطقه یخچالی ( C ، B ، A ) منطقه تخت سلیمان که گستردگی و تقسیمات آنها را در بالا شرح دادیم ، در منطفه تخت سلیمان ، یخچال های پراکنده غیر فعال دیگری هم که بیشتر به صورت برفچال هستند وجود دارند که به ترتیب اهمیت عبارت اند از : یخچال چالون در غرب قله سیاه سنگ و جنوب قله چالون ، یخچال نفت چاک محدود به قله های سیاه کمان و نفت چاک. همچنین در شمال قله های هفت خوان و اطراف قله های لشگرک و منطقه رشته کوه های ابیدر و دیوچال ، یخچال ها و برفچال ها ی کوچک و پراکنده ای وجود دارد.

منبع : هیدرولوژی کاربردی در ایران تألیف : مهندس فریبرز وزیری